ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી (Upendra Trivedi)

ઉપેન્દ્ર જેટલાલ ત્રિવેદી (૧૪ જુલાઈ ૧૯૩૬ – ૪ જાન્યુઆરી ૨૦૧૫) ગુજરાતી સિનેમા અને રંગમંચના જાણીતા અભિનેતા, નિર્દેશક અને નિર્માતા હતા. તેઓ ગુજરાતી ફિલ્મ જગતમાં સૌથી સક્રિય અને નોંધપાત્ર કલાકારોમાં એક ગણાય છે.

તેમણે પોતાની અભિનયયાત્રાની શરૂઆત જેવી ફિલ્મો દ્વારા કરી હતી જેમ કે ‘મેહંદી રંગ લાગ્યો’ (૧૯૬૦) અને ‘જોગીદાસ ખુમાણ‘ (૧૯૬૨), જે તેમની પ્રારંભિક સફળ ફિલ્મોમાંથી હતી. ગુજરાતી સિનેમા જગતમાં તેમના વિખ્યાત અભિનયને કારણે તેમને “અભિનય સમ્રાટ” તરીકે ઓળખવામાં આવતાં હતાં.

તેઓ માત્ર કલાકાર તરીકે જ નહીં, પણ એક રાજકારણી તરીકે પણ જાણીતા રહ્યા. ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી ગુજરાત વિધાનસભાના સભ્ય તરીકે ત્રણ વખત ચૂંટાયા હતા, અને લોકહિતના કામોમાં પણ તેમની સક્રિય ભાગીદારી રહી હતી.

પ્રારંભિક જીવન

ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી ૧૪ જુલાઈ ૧૯૩૬ના રોજ ઈન્દોર, મધ્યપ્રદેશ, ભારતમાં જન્મે હતા. તેમનું પરિવાર આજકાલના ગુજરાતના આઈડર નજીકના કુકાડિયા ગામથી છે. તેમના માતાપિતા ઉજ્જૈન ગયા, જ્યાં તેમણે પોતાના શિક્ષણને પૂર્ણ કર્યું. શ્રેણીબદ્ધતાના શરૂઆતના સમયમાં તેઓ મુંબઈમાં પોતાના મોટા ભાઈ સાથે રહેતા હતા.

તેમણે Umbrella manufacturing ફેક્ટરીમાં કૂલી અને શ્રમક તરીકે પણ કામ કર્યું હતું, જ્યારે તેમના પિતા, જે મીલ વર્કર હતા, પરાલિસીસથી પીડિત થયા હતા.

ત્રિવેદી ચાર ભાઈ-બહેનમાંથી એક હતા – ત્રણ ભાઈ અને એક બહેન. તેમણે મુંબઈ યુનિવર્સિટીથી કળા ફેકલ્ટીથી તેમની ગ્રેજ્યુએશન પૂર્ણ કરી. તેમના નાના ભાઈ, અરવિંદ ત્રિવેદી, પણ એક જાણીતા અભિનેતા છે, જેમણે હિન્દી એપિક ટીવી સિરિયલ ‘રામાયણ’માં રાવણની ભૂમિકા નિભાવી હતી.

તેમના મોટા ભાઈ, ભાલચંદ્ર, એક શિક્ષણવિશારદ હતા.

અભિનય કરિયર

ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદીનો અભિનય કરિયર 1970ના દાયકામાં શરૂ થયો હતો અને તેનો અવધિ 40 વર્ષથી વધુ ચાલ્યો. તેઓ મુંબઇમાં કોલેજ જીવન દરમિયાન અનેક નાટકોમાં અભિનય કરી ચુક્યા હતા. શરૂઆતમાં, તેમને પૈસા કમાવા માટે અને કોલેજની ફી ભરવા માટે સહાયક ભૂમિકાઓમાં કામ કરવું પડતું હતું. તેમણે ‘વનરાજ છાવડો’ અને ‘મેહંદી રંગ લગ્યો’ જેવી ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો.

‘જેસલ ટોરલ’ (1971), જેણે તેમને મુખ્ય ભૂમિકા આપી, તેમની ગુજરાતી ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રીમાં પ્રથમ મુખ્ય બ્રેક બની. આ ફિલ્મને રવિન્દ્ર દવે દિરેક્શન આપ્યો અને તે વ્યાપક રીતે સફળ રહી, જેમાં ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદીએ જાડેજાનો પાત્ર ભજવ્યો.

તેમણે કેટલાક ગુજરાતી નાટકોમાં પણ અભિનય કર્યો, જેમાં ‘અભિનય સમ્રાટ’ નાટક સૌથી વધુ જાણીતું છે. આ નાટકમાં તેમણે સાત જુદી જુદી ભૂમિકાઓ ભજવી હતી.

ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી માત્ર અભિનેતા જ નહિ, પરંતુ તેઓ નિર્દેશક અને નિર્માતા તરીકે પણ જાણીતા હતા. તેમણે ‘માનવીની ભવાઈ’ (1993) દિરેક્શન કર્યું, જે પન્નાલાલ પટેલના નવલકથા પર આધારિત હતી. આ ફિલ્મને રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળ્યો. ફિલ્મની કથા વિક્રમ સંવત 1956 (1900 એ.ડી.)ના દુષ્ટ દુષ્કાળની પૃષ્ઠભૂમિ પર આધારિત હતી, જ્યારે લોકોની સ્થિતિ અત્યંત ખરાબ હતી અને ઘણા લોકો ભુખમરીથી મર્યા.

તેઓએ ‘ઝેર તો પીધાં જાણી જાણી’ જેવા ફિલ્મોનું નિર્દેશન અને નિર્માણ પણ કર્યું, જે મનુભાઈ પંચોલીના નવલકથા પર આધારિત હતી.

ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી અને નરેશ કાનોડિયા 1999ની ફિલ્મ મા બાપ ને ભૂલશો નહીં માં સાથે આવે અને ત્યારબાદ તેમણે ઘણા અન્ય ગુજરાતી ફિલ્મોમાં સુંદર જોડીઓ બનાવી.

અરવિંદ ત્રિવેદી, તેમના નાના ભાઈ, પણ અભિનીતા છે અને તે ગુજરાતી અને હિન્દી ફિલ્મોમાં તેમજ ટેલિવિઝન શોમાં દેખાય છે. તેમણે ‘જંગલ મેં મંગલ’, ‘પવિત્ર પાપી’, ‘પર્દે કે પાછળ’, અને ‘નાગીણા’ જેવી હિન્દી ફિલ્મોમાં નેગેટિવ રોલ निभાવ્યા છે.

રાજકીય કારકિર્દી

ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદીએ 1980ના દાયકામાં રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો અને ગુજરાત વિધાનસભા ચુંટણીમાં 1985 અને 1990માં ભારતીય નેશનલ કૉંગ્રેસના ઉમેદવાર તરીકે ભિલોડા વિધાનસભા સીટ પરથી જીત મેળવી. 1998માં તેઓ એક સ્વતંત્ર ઉમેદવાર તરીકે પણ ચૂંટણી લડ્યા અને જીત મેળવી.

તેમણે 31 માર્ચ 2000થી 19 જુલાઈ 2002 સુધી ગુજરાત વિધાનસભાના ઉપપ્રમુખ તરીકે સેવા આપી.

ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદીનું રાજકીય કાર્યકાળ પણ નોંધપાત્ર રહ્યો અને તેમની લોકપ્રિયતા તેમજ સેવા માટે રાજકારણમાં પણ તેઓને ઓળખ મળી.

ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી એ પોતાની આત્મકથા “ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી: આત્મકથાને અને અન્ય આલેખ” લખી, જે તેમના જીવનના અનુભવો અને કારકિર્દી વિશે એક વિશેષ દૃષ્ટિકોણ પ્રદાન કરે છે.

તેમની આ આત્મકથામાં તેમના જીવનના અને રાજકીય કારકિર્દી વિશે વધુ માહિતીઓ ઉપલબ્ધ છે.

મૃત્યુ

ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી 4 જાન્યુઆરી 2015એ મુંબઈમાં શ્વાસ લેવામાં દુઃખાવાની આકરણીની અસરથી મૃત્યુ પામ્યા. તે લગ્નિત હતા અને તેમને બે પુત્રો છે.

માન્યતા

ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદીએ તેમના શ્રેષ્ઠ અભિનય અને સેવાઓ માટે ઘણી પ્રશંસાઓ મેળવી છે. તેમને 1989માં પદ્મશ્રી ની યોગ્યતા આપવામાં આવી, જે ભારત સરકાર દ્વારા એક શ્રેષ્ઠ નાગરિક માટે અપાવવાનું મહત્વપૂર્ણ સન્માન છે. તે ઉપરાંત, પંડિત ઓમકર્ણાથ ઠાકુર એવોર્ડ અને કવિ કાગ એવોર્ડ (2012) જેવા સન્માન પણ તેમને પ્રાપ્ત થયા.

તેમની અભિનય યાત્રા, રાજકારણ અને સાહિત્યક સશક્ત સવિશ્વ જેવી સફળતાોથી તેમના જીવનનો અવલોકન કર્યો.

ફિલ્મો

ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી – દિગ્દર્શક તરીકે

ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી એક પ્રખર દિગ્દર્શક હતા જેમણે કેટલીક પ્રસિદ્ધ ગુજરાતી ફિલ્મો નિર્દેશિત કરી. તેમના દિગ્દર્શક કારકિર્દીનો એક અગત્યનો ભાગ નીચે આપેલા છે: