ઢોલીવુડનો રંગીન ઇતિહાસ: ગુજરાતી સિનેમાની સફર
ઢોલીવુડની સંપૂર્ણ કહાણી:
મૂંગી ફિલ્મોથી આધુનિક યુગ સુધી ગુજરાતી સિનેમાની સફર
ગુજરાતી સિનેમા, જે તેના ચાહકોમાં ઢોલીવુડ તરીકે પ્રખ્યાત છે, ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગનું એક અભિન્ન અને મહત્વપૂર્ણ અંગ છે. આ ઉદ્યોગે પોતાના પ્રારંભિક દિવસોથી લઈને આજ સુધી ૧૦૦૦થી વધુ ફિલ્મોનું નિર્માણ કરીને પોતાની આગવી ઓળખ બનાવી છે. ગુજરાતી ભાષા સાથે જોડાયેલો આ પ્રાદેશિક સિનેમા ઉદ્યોગ, ભારતના સૌથી મોટા અને વિવિધતાસભર ફિલ્મ ઉદ્યોગનો એક મહત્ત્વનો હિસ્સો છે.
મૂંગી ફિલ્મોના યુગમાં પણ અનેક ગુજરાતીઓએ ફિલ્મ નિર્માણ અને કલાના ક્ષેત્રે પોતાનું યોગદાન આપ્યું હતું. ગુજરાતી સિનેમાનો ઇતિહાસ ૧૯૩૨ સુધી લંબાયેલો છે, જ્યારે ૯ એપ્રિલ ૧૯૩૨ના રોજ પ્રથમ ગુજરાતી બોલતી ફિલ્મ ‘નરસિંહ મહેતા’ રિલીઝ થઈ હતી. ૧૯૬૦, ૭૦ અને ૮૦ના દાયકામાં આ ઉદ્યોગ ખૂબ જ વિકસ્યો, પરંતુ ત્યારબાદ તેમાં થોડી પડતી આવી. ૨૦૦૦ના વર્ષમાં તો નવા બનેલા ચલચિત્રોની સંખ્યા ૨૦થી પણ ઓછી થઈ ગઈ હતી.
જો કે, ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ફિલ્મોની માંગ અને ત્યારબાદ નવી ટેકનોલોજી તેમજ શહેરી વિષયોને આવરી લેતી ફિલ્મોના કારણે ૨૦૧૦માં આ ઉદ્યોગમાં ફરીથી તેજી જોવા મળી. વળી, ૨૦૦૫માં સરકારે ગુજરાતી ફિલ્મોને ૧૦૦% કરમુક્ત જાહેર કરી હતી અને ૨૦૧૬માં પ્રોત્સાહક નીતિઓ પણ અમલમાં આવી.
વ્યુત્પતિ:
ગુજરાતી ફિલ્મ ઉદ્યોગનું હુલામણું નામ ઢોલીવુડ, મુંબઈ (તે સમયે બોમ્બે) સ્થિત હિન્દી સિનેમા ઉદ્યોગના લોકપ્રિય નામ બોલીવુડથી પ્રેરિત છે. ગુજરાતી ફિલ્મોમાં ઢોલનો મોટા પ્રમાણમાં ઉપયોગ થતો હોવાથી આ નામ પ્રચલિત થયું. આ ઉપરાંત, ગુજરાત અને બોલીવુડ શબ્દોના સંયોજનથી ‘ગોલીવુડ’ નામ પણ ક્યારેક વપરાય છે.
ઇતિહાસ:
મૂંગી ફિલ્મોનો યુગ (૧૯૧૩-૧૯૩૧):
બોલતી ફિલ્મોના આગમન પહેલાં પણ ઘણી મૂંગી ફિલ્મો ગુજરાતી સંસ્કૃતિ અને લોકો સાથે જોડાયેલી હતી. ઘણા દિગ્દર્શકો, નિર્માતાઓ અને કલાકારો ગુજરાતી અને પારસી સમુદાયમાંથી હતા. ૧૯૧૩થી ૧૯૩૧ દરમિયાન બોમ્બેમાં ગુજરાતી માલિકીની લગભગ ૨૦ ફિલ્મ નિર્માણ કંપનીઓ હતી અને ઓછામાં ઓછા ૪૪ અગ્રણી ગુજરાતી દિગ્દર્શકોએ પોતાની કલા દર્શાવી હતી. અંગ્રેજ સરકારે ૧૯૨૧માં ‘ભક્ત વિદુર’ નામની ફિલ્મ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો, જે પ્રથમ પ્રતિબંધિત ભારતીય ફિલ્મ હતી.
મૂંગી ફિલ્મ ‘બિલ્વમંગલ’ (જે ‘ભક્ત સૂરદાસ’, ૧૯૧૯ તરીકે પણ ઓળખાય છે)નું દિગ્દર્શન ગુજરાતી પારસી રુસ્તમજી ધોતીવાલાએ કર્યું હતું અને તેની વાર્તા ગુજરાતી લેખક ચાંપશી ઉદેશીએ લખી હતી. ૧૩૨ મિનિટની આ ફિલ્મને કલકત્તાની એલ્ફિનસ્ટોન બાયોસ્કોપ કંપનીએ બનાવી હતી અને તેને બંગાળી ફિલ્મ ગણવામાં આવી હતી. ૧૯૧૯માં, જાણીતા ગુજરાતી સામયિક ‘વીસમી સદી’ના સંપાદક હાજીમહંમદ અલ્લારખાની મદદથી સુચેત સિંઘે ‘ઓરિએન્ટલ ફિલ્મ મેન્યુફેક્ચરીંગ કંપની ઓફ બોમ્બે’ની સ્થાપના કરી. આ કંપની દ્વારા નિર્મિત મૂંગી ફિલ્મ ‘નરસિંહ મહેતા’ (૧૯૨૦) દરમિયાન જ્યારે સંબંધિત દ્રશ્યો આવતા ત્યારે સિનેમા હોલમાં ઉપસ્થિત સંગીતકારો અને દર્શકો ‘વૈષ્ણવજન તો…’ ગીત ગાતા હતા.
શરૂઆતના ગુજરાતી સિનેમાના નિર્માતા દ્વારકાદાસ સંપતે રાજકોટમાં સિનેમા જગતમાં પ્રવેશ કર્યો. તેમણે એક પ્રોજેક્ટર ખરીદ્યું અને ફિલ્મોના શો યોજવાનું શરૂ કર્યું. પાછળથી તેમણે એસ. એન. પાટણકર સાથે મળીને ‘પાટણકર ફ્રેન્ડસ એન્ડ કું.’ની સ્થાપના કરી. આ કંપનીની પ્રથમ ફિલ્મ ‘રાજા શ્રીયાલ’ ખામીયુક્ત પ્રિન્ટના કારણે રિલીઝ થઈ શકી નહીં. ગરબા નૃત્ય અને તેના દ્વારા ગુજરાતી સંસ્કૃતિને ઉજાગર કરતી પહેલી ફિલ્મ પાટણકરની ‘કચ-દેવયાની’ (૧૯૨૦) હતી. ત્યારબાદ સંપતે ‘કોહીનુર ફિલ્મ કંપની’ની સ્થાપના કરી અને તેમની પ્રથમ ફિલ્મ ‘સતી પાર્વતી’ (૧૯૨૦) હતી, જેમાં રાજકોટની અભિનેત્રી પ્રભાને પાર્વતીના રોલમાં દર્શાવવામાં આવી હતી અને તેનું દિગ્દર્શન વિષ્ણુપંત દિવાકરે કર્યું હતું. ૧૯૨૧માં કાનજીભાઈ રાઠોડ દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ ‘ભક્ત વિદુર’માં ગર્ભિત રાજકીય સંદેશ હતો. આ ફિલ્મમાં સંપતે વિદુરનું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જે ગાંધી ટોપી પહેરેલો દર્શાવાયો હતો.
તે મહાત્મા ગાંધીના નેતૃત્વ હેઠળ ચાલી રહેલા ભારતીય સ્વતંત્રતા આંદોલન તરફ સંકેત કરતું હતું. ફિલ્મમાં કોંગ્રેસના ધ્વજ પરના રેંટિયાના ચિહ્નનો સંદર્ભ આપતું ગુજરાતી ગીત ‘રૂડો મારો રેંટિયો, રેંટિયામાં નીકળે તાર, તાર તારે થાય ભારતનો ઉદ્ધાર’ પણ સામેલ હતું. અંગ્રેજ સરકારે આ ફિલ્મને ભારતમાં પ્રતિબંધિત કરી હતી. તેને ૧૯૨૨માં ‘ધર્મ વિજય’ નામથી ફરીથી રિલીઝ કરવામાં આવી. નગેન્દ્ર મજમુદાર દ્વારા દિગ્દર્શિત અને ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક દ્વારા નિર્મિત ફિલ્મ ‘પાવાગઢનું પતન’ (૧૯૨૮) યાજ્ઞિક સ્વતંત્રતા સેનાની હતા અને પાછળથી તેમણે અલગ ગુજરાત રાજ્યની માંગણી માટે મહાગુજરાત આંદોલનનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. યાજ્ઞિકે વિવિધ શીર્ષકો હેઠળ દસ ફિલ્મોનું નિર્માણ કર્યું.
મૂંગી ફિલ્મોના સમયગાળામાં કોહીનુર કંપનીએ ઘણી ફિલ્મો બનાવી, જેમાં પૌરાણિક કથાઓ ઉપરાંત સામાજિક સમસ્યાઓ પરની ફિલ્મોનો પણ સમાવેશ થતો હતો. તેમની પ્રથમ સામાજિક ફિલ્મ ૧૯૨૦માં રિલીઝ થયેલી ‘કટોરાભર કાનુન’ હતી. ગુજરાતી સાહિત્યના જાણીતા કવિ કલાપીની આત્મકથારૂપ કવિતા ‘હૃદય ત્રિપુટી’ પર આધારિત ફિલ્મ ‘મનોરમા’ (૧૯૨૪)નું દિગ્દર્શન હોમી માસ્ટરે કર્યું હતું. મોહનલાલ દવે દ્વારા લિખિત અને રાઠોડ દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ ‘ગુલ-એ-બકાવલી’ લગભગ ૧૪ અઠવાડિયાં સુધી સફળતાપૂર્વક ચાલી હતી. પ્રયોગશીલ અને પ્રગતિશીલ ગુજરાતી દિગ્દર્શક મણિલાલ જોશીએ ૧૯૨૨માં ‘અભિમન્યુ’નું દિગ્દર્શન કર્યું અને તેનું નિર્માણ સ્ટાર ફિલ્મ કંપનીએ કર્યું. આ જ દિગ્દર્શકે પાછળથી કનૈયાલાલ મુનશીની નવલકથા ‘પૃથિવીવલ્લભ’ પરથી તે જ નામની ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કર્યું.
માણેકલાલ પટેલની માલિકીની ૧૯૨૪માં સ્થપાયેલી ‘ધ ક્રિષ્ના ફિલ્મ કંપની’એ ૧૯૨૫ અને ૧૯૩૧ વચ્ચે ૪૪ ફિલ્મોનું નિર્માણ કર્યું. ૧૯૨૫માં સ્થપાયેલી ‘ધ શારદા ફિલ્મ કંપની’ને માયાશંકર ભટ્ટ દ્વારા નાણાકીય સહાય મળી હતી અને તેનું સંચાલન ભોગીલાલ દવે અને નાનુભાઈ દેસાઈ દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. ભટ્ટે પાછળથી દાદાસાહેબ ફાળકેની હિન્દુસ્તાન સિનેમા ફિલ્મ કંપનીને પણ નાણાકીય સહાય પૂરી પાડી હતી.
શરૂઆતના બોલતા ચલચિત્રો (૧૯૩૨-૧૯૪૭):
૧૯૩૧માં ભારતની પ્રથમ ધ્વનિમુદ્રણ ધરાવતી ફિલ્મ ‘આલમ આરા’ પહેલાં, ૪ ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૧ના રોજ બોમ્બે ખાતે ‘ચાવ ચાવનો મુરબ્બો’ નામની ટૂંકી ફિલ્મ પ્રદર્શિત કરવામાં આવી હતી. તેમાં ‘મને માંકડ કરડે’ ગીત હતું અને આ કોઈપણ ભારતીય ફિલ્મમાં પ્રથમ ધ્વનિમુદ્રણ હતું. આ ફિલ્મનું નિર્માણ માણેકલાલ પટેલે કર્યું હતું અને ગીતના શબ્દો તેમજ સંવાદ નટવર શ્યામે લખ્યા હતા. ફિલ્મનું શીર્ષક મુરબ્બો ગળેથી નીચે ઉતારવા ચાવવો પડે એવો સંદર્ભ આપતું હતું અને શીર્ષકનો મોટાભાગે ફિલ્મ સાથે કોઈ સંબંધ નહોતો.
પ્રથમ સંપૂર્ણ ગુજરાતી બોલતી ફિલ્મ ‘નરસિંહ મહેતા’ (૧૯૩૨) રિલીઝ થયા પહેલાં બે ટૂંકી ગુજરાતી ફિલ્મો હિન્દી બોલતી ફિલ્મો સાથે પ્રદર્શિત કરવામાં આવી હતી. ઇમ્પિરીયલ ફિલ્મ કંપની દ્વારા નિર્મિત બે રીલ ધરાવતી ટૂંકી ગુજરાતી બોલતી ફિલ્મ ‘કૃષ્ણ-સુદામા’ને હિન્દી ફિલ્મ ‘નેક અબળા’ સાથે પ્રદર્શિત કરવામાં આવી હતી. અન્ય ફિલ્મ ‘મુંબઈની શેઠાણી’ને ૯ જાન્યુઆરી ૧૯૩૨ના રોજ મદનની ‘શિરીં ફરહાદ’ સાથે રજૂ કરાઈ હતી. આ ફિલ્મ કલકત્તાના રંગમંચ દ્વારા નિર્માણ પામી હતી અને તેના લેખક ચાંપશી ઉદેશી હતા. આ ફિલ્મમાં મોહન, મિસ શરીફા અને સુરજરામે અભિનય કર્યો હતો અને તેમાં ગુજરાતી ગીત ‘ફેશનની ફિસિયારી, જુઓ મુંબઈની શેઠાણી’ હતું.
ઈ.સ. ૧૯૩૨માં સૌ પ્રથમ ગુજરાતી ફિલ્મ ‘નરસિંહ મહેતા’ આવી અને તેને ગુજરાતી સિનેમાની સાચી શરૂઆત ગણવામાં આવે છે. આના દિગ્દર્શક નાનુભાઈ વકીલ હતા. મોહનલાલ, મારુતિ રાવ, માસ્ટર મનહર અને મિસ મહેતાબ ફિલ્મના મુખ્ય કલાકારો હતા. સંત નરસિંહ મહેતાના જીવનથી સંત પાત્ર ફિલ્મ માટે પ્રેરણા મળી. આ ફિલ્મ અનોખી હતી કારણ કે તેમાં કોઈ ચમત્કાર વગેરે બતાવવામાં આવ્યાં ન હતા.
ત્યારબાદ સાવિત્રી અને સત્યવાનના મહાકાવ્ય પર આધારિત ફિલ્મ ‘સતી સાવિત્રી’ (૧૯૩૨) પ્રદર્શિત થઈ અને હોમી માસ્ટર દ્વારા દિગ્દર્શિત હાસ્યપ્રેરક ફિલ્મ ‘ઘર જમાઈ’ (૧૯૩૫) આવી. તે ફિલ્મમાં હીરા, જમના, બેબી નૂરજેહાન, અમ્મુ, અલિમિંયા, જમશેદજી અને ગુલામ રસૂલે અભિનય કર્યો હતો. આ ફિલ્મ ઘર જમાઈ, સ્ત્રી સ્વાતંત્ર્ય સંબંધે પાત્રનો વિરોધ અને તેના કારનામાઓ પર આધારિત હાસ્ય ફિલ્મ હતી.
એક ફિલ્મ ‘ગુણસુંદરી’નો ખાસ ઉલ્લેખ થાય છે, કારણ કે આ ફિલ્મ ૧૯૨૭ થી ૧૯૪૮ વચ્ચે ત્રણ વખત બની હતી. ચંદુલાલ શાહની ૧૯૨૭ની મૂળ ફિલ્મ એટલી બધી લોકપ્રિય થઈ કે તેમણે ૧૯૩૪માં તેની સિક્વલ ફિલ્મ બનાવી. રતિલાલ હેમચંદ પુનાતરે ફરી તેને ૧૯૪૮માં બનાવી. હિન્દી ફિલ્મોની પ્રસિદ્ધ ચરિત્ર અભિનેત્રી નિરુપા રોયે આ ફિલ્મથી પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરી હતી. આ ફિલ્મમાં ગરીબ ભારતીય મહિલા કેન્દ્રમાં છે જેને તેના ઉચ્ચ નૈતિક સંસ્કારોને કારણે તેનો પતિ ધુત્કારે છે. તે સ્ત્રીને ઘરની બહાર કરી દેવામાં આવે છે અને તે માર્ગ પર તેના જ જેવા સામાજિક બહિષ્કૃત વ્યક્તિના સંપર્કમાં આવે છે. અહીં વાર્તા પૂરી થાય છે, જોકે ત્રણે ફિલ્મોમાં તેને સમકાલીન સંજોગો દર્શાવતા ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે.
૧૯૩૨થી ૧૯૪૬ વચ્ચે ૧૨ ફિલ્મો રજૂ કરવામાં આવી. ૧૯૩૩, ૧૯૩૭ અને ૧૯૩૮માં કોઈ ગુજરાતી ફિલ્મો પ્રદર્શિત ન કરાઈ. ૧૯૪૧થી ૧૯૪૬ વચ્ચે બીજા વિશ્વ યુદ્ધને કારણે વિવિધ કાચી સામગ્રીઓનું વિતરણ નિયંત્રિત કરવામાં આવ્યું અને તેથી તે દરમિયાન કોઈ ગુજરાતી ફિલ્મોનું નિર્માણ ન થયું.
સ્વતંત્રતા પછી (૧૯૪૭-૧૯૭૦):
૧૯૪૭માં ભારતને સ્વતંત્રતા મળ્યા બાદ ગુજરાતી ફિલ્મોના નિર્માણમાં એકદમ ઉછાળો આવ્યો. ફક્ત ૧૯૪૮માં ૨૬ ફિલ્મોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું. ૧૯૪૬થી ૧૯૫૨ વચ્ચે ૭૪ ફિલ્મોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું જેમાં ૨૭ ફિલ્મો સંત, સતી અથવા ડાકુઓ પર કેન્દ્રિત વિષયો પર આધારિત હતી. આ કથાઓ તેમનાથી પરિચિત એવા ગ્રામ્ય વિસ્તારના દર્શકો માટે હતી. વધુમાં, અનેક ફિલ્મો લોકોને જ્ઞાત હોય તેવી પૌરાણિક અને લોકકથાઓ પર આધારિત હતી.
વિષ્ણુકુમાર એમ. વ્યાસ દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ ‘રાણકદેવી’ (૧૯૪૬) એ રાણકદેવીની દંતકથા પર આધારિત હતી. આ ફિલ્મ દ્વારા નિરુપા રોયે તેમની અભિનેત્રી તરીકેની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી અને પાછળથી તેઓએ હિન્દી સિનેમામાં અનેકવિધ પાત્રો ભજવ્યાં. નાનુભાઈ ભટ્ટ દ્વારા દિગ્દર્શિત હિન્દી ફિલ્મનું ગુજરાતી રૂપાંતર ‘મીરાંબાઈ’ (૧૯૪૬) માં નિરુપા રોય પણ હતી. આ ઉપરાંત, તેમણે પુનાતરની ૧૯૪૮ની ફિલ્મ “ગુણાસુંદરી” માં અભિનય કર્યો હતો. ચતુરભુજ દોશી દિગ્દર્શિત ફિલ્મ ‘કરિયાવર’ (૧૯૪૮) દ્વારા દીના પાઠકને સિનેજગતમાં પ્રવેશ મળ્યો. ચત્રભુજ દોશી દ્વારા ઝવેરચંદ મેઘાણીની નવલકથા ‘વેવિશાળ’ પર આધારિત ફિલ્મ ‘વેવિશાળ’ (૧૯૪૯)નું પણ દિગ્દર્શન કરાયું.
૧૯૪૧માં રણજીત સ્ટુડિયોઝ દ્વારા નિર્મિત હિન્દી ફિલ્મ ‘શાદી’ને પુનાતરે ‘મંગળફેરા’ (૧૯૪૯) નામે ગુજરાતીમાં ફરી બનાવી. આ સિવાય અન્ય લોકપ્રિય ફિલ્મોમાં રામચંદ્ર ઠાકુર દ્વારા દિગ્દર્શીત ‘વડીલોના વાંકે’ (૧૯૪૮), રતિભાઈ પુનાતર દ્વારા દિગ્દર્શીત ‘ગાડાનો બેલ’ (૧૯૫૦); જે પ્રભુલાલ દ્વિવેદીના નાટક પર આધારિત હતી, અને વલ્લ્ભ ચોક્સી દ્વારા દિગ્દર્શીત ‘લીલુડી ધરતી’ (૧૯૬૮); જે ચુનીલાલ મડિયાની નવલકથા પર આધારિત હતી, તેનો સમાવેશ થાય છે. આધુનિકીકરણના પરિણામે નિર્મિત તકલીફો આ ફિલ્મોમાં જોવા મળે છે. ‘ગાડાનો બેલ’ જેવી ફિલ્મોમાં પરિવર્તન અને સત્યનું અસરકારક નિરૂપણ થયેલું છે. ‘લીલુડી ધરતી’ એ ગુજરાતી સિનેમાનું પ્રથમ રંગીન ચલચિત્ર હતું.
૧૯૫૧થી ૧૯૭૦ના સમયગાળામાં ફિલ્મોના નિર્માણમાં ઘટાડો આવ્યો; આ ગાળામાં ફક્ત ૫૫ ફિલ્મોનું જ નિર્માણ થયું. મનહર રસકપુરે દિગ્દર્શિત અને પન્નાલાલ પટેલે ૧૯૫૬ની ફિલ્મ “મલેલા જીવ” લખી હતી, જે તેમના પુસ્તક પર આધારિત હતી. રસકપુર અને નિર્માતા-અભિનેતા ચાંપશીભાઈ નાગદાએ અનેક 1 ફિલ્મોનું નિર્માણ કર્યું જેમાં ‘જોગીદાસ ખુમાણ’ (૧૯૪૮), ‘કહ્યાગરો કંથ’ (૧૯૫૦), ‘કન્યાદાન’ (૧૯૫૧), ‘મૂળુ માણેક’ (૧૯૫૫), ‘મળેલા જીવ’ (૧૯૫૬), ‘કાદુ મકરાણી’ (૧૯૬૦), ‘મહેંદી રંગ લાગ્યો’ (૧૯૬૦), ‘જોગીદાસ ખુમાણ’ (૧૯૬૨), ‘અખંડ સૌભાગ્યવતી’ (૧૯૬૩) અને ‘કલાપી’ (૧૯૬૬) સામેલ છે.
અખંડ સૌભાગ્યવતી (૧૯૬૩): આ ૧૯૬૩ની એક સફળ ફિલ્મ હતી જેમાં બોલીવૂડની જાણીતી અભિનેત્રી આશા પારેખે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મનું મહત્વ એ છે કે તે ફિલ્મ ફાઇનાન્સ કૉર્પોરેશન દ્વારા નાણાકીય રોકાણ મેળવીને નિર્માણ પામનાર પ્રથમ ગુજરાતી ચલચિત્ર હતું.
કંકુ (૧૯૬૯): કાંતિલાલ રાઠોડ દ્વારા દિગ્દર્શિત આ ફિલ્મ પન્નાલાલ પટેલ દ્વારા મૂળ ૧૯૩૬માં લખાયેલી એક નવલિકા પર આધારિત હતી. પાછળથી લેખકે આ નવલિકાને ૧૯૭૦માં નવલકથા સ્વરૂપે વિસ્તારી હતી. ‘કંકુ’ને ૧૭મા રાષ્ટ્રીય ચલચિત્ર પુરસ્કાર દરમિયાન ગુજરાતીમાં શ્રેષ્ઠ ચલચિત્રનો પુરસ્કાર મળ્યો હતો. આ ફિલ્મના અભિનેત્રી પલ્લવી મહેતાને શિકાગો આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ મહોત્સવમાં પણ પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.
આ સમયગાળા દરમિયાન હિન્દી સિનેમાના લોકપ્રિય અભિનેતા સંજીવ કુમારે પણ ઘણી ગુજરાતી ફિલ્મોમાં પોતાનો અભિનય આપ્યો હતો, જેમાં ‘રમત રમાડે રામ‘ (૧૯૬૪), ‘કલાપી’ (૧૯૬૬) અને ‘જીગર અને અમી’ મુખ્ય છે. ‘જીગર અને અમી’ તો ચુનીલાલ વર્ધમાન શાહની તે જ નામની નવલકથા પરથી બનાવવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત, ‘વિધાતા’ (૧૯૫૬), ‘ચુંદડી ચોખા’ (૧૯૬૧), ‘ઘર દીવડી’ (૧૯૬૧), ‘નંદનવન’ (૧૯૬૧), ‘ઘરની શોભા’ (૧૯૬૩), ‘પાનેતર’ (૧૯૬૫), ‘મારે જાવું પેલે પાર’ (૧૯૬૮), ‘બહુરુપી’ (૧૯૬૯) અને ‘સંસારલીલા’ (૧૯૬૯) જેવી ફિલ્મો પણ ગુજરાતી સાહિત્યની જાણીતી રચનાઓ પર આધારિત હતી.
વિકાસ અને પડતી (૧૯૭૦-૨૦૦૦):
૧ મે ૧૯૬૦ના રોજ મહાગુજરાત આંદોલન બાદ અખંડ બોમ્બે રાજ્યનું વિભાજન ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રમાં થયું. આ ઘટનાની ગુજરાતી સિનેમા પર ગંભીર અસર પડી, કારણ કે ગુજરાતી ફિલ્મોના નિર્માણનું મુખ્ય કેન્દ્ર મુંબઈ મહારાષ્ટ્રના હિસ્સામાં ગયું. તે સમયે ગુજરાતમાં કોઈ મોટું ફિલ્મ સ્ટુડિયો ન હોવાથી ગુજરાતી ફિલ્મોની ગુણવત્તા અને સંખ્યામાં ઘટાડો નોંધાયો.
જો કે, ૧૯૭૦ના દાયકામાં ગુજરાત સરકારે ગુજરાતી ફિલ્મોના નિર્માણ માટે નાણાકીય સહાય અને કરવેરામાં છૂટછાટ આપી, જેના કારણે ફિલ્મોના નિર્માણમાં ફરીથી વધારો થયો. ૧૯૭૨માં વડોદરા ખાતે એક સ્ટુડિયોની સ્થાપના કરવામાં આવી. ૧૯૮૧-૧૯૮૨ દરમિયાન ૩૯ ફિલ્મોનું નિર્માણ થયું અને રાજ્ય સરકારે નાણાકીય સહાય દ્વારા નિર્માતાઓને આશરે આઠ કરોડ રૂપિયાની સહાય કરી. જે નિર્માતાઓ ફિલ્મો પૂરી રીતે બનાવતા તેમને મનોરંજન વેરામાં ૩,૦૦,૦૦૦ રૂપિયાની છૂટ આપવામાં આવી. આ નીતિઓના કારણે સિનેમા જગતમાં એવા લોકો પણ જોડાયા જેમને તકનીકી જાણકારી કે કલાનું જ્ઞાન નહોતું, જેના લીધે ગુજરાતી ફિલ્મોની ગુણવત્તામાં ઘટાડો થયો. ૧૯૭૩ પછી દેવી-દેવતાઓ અને ડાકુઓ પર આધારિત ફિલ્મો મોટી સંખ્યામાં બનવા લાગી. ૧૯૮૦માં નાણાકીય સહાયમાં ૭૦% જેટલો ઘટાડો કરવામાં આવ્યો અને બાકીની ૩૦% સહાય અન્ય રીતે નિર્માતાઓને આપવામાં આવી.
ગોવિંદ સરૈયા દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ ‘ગુણસુંદરીનો ઘરસંસાર’ (૧૯૭૨)ને ૨૦મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારમાં શ્રેષ્ઠ ગુજરાતી ફિલ્મનો પુરસ્કાર મળ્યો. ફિરોઝ સરકાર દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ ‘જનમટીપ’ (૧૯૭૩) ઇશ્વર પેટલીકરની તે જ નામની નવલકથા પરથી બનાવવામાં આવી હતી. કાન્તિ મડિયાએ વિનોદિની નીલકંઠની નવલિકા ‘દરિયાવ દિલ’ પરથી ફિલ્મ ‘કાશી નો દિકરો’ (૧૯૭૯) બનાવી. ૧૯૬૯થી ૧૯૮૪ દરમિયાન બાબુભાઈ મિસ્ત્રીએ લગભગ ૧૨ ફિલ્મોનું દિગ્દર્શન કર્યું. દિનેશ રાવલે ૨૬ સફળ ફિલ્મોનું દિગ્દર્શન કર્યું જેમાં ‘મેના ગુર્જરી’ (૧૯૭૫), ‘અમર દેવીદાસ’ (૧૯૮૧) અને ‘સંત રોહિદાસ’ (૧૯૮૨)નો સમાવેશ થાય છે. અભિનેતા-દિગ્દર્શક કૃષ્ણ કાંત, જે કેકેના નામે જાણીતા હતા, તેમણે લગભગ એક ડઝન ગુજરાતી ફિલ્મોનું દિગ્દર્શન કર્યું જેમાં ‘કુળવધુ’ (૧૯૭૭), ‘ઘરસંસાર’ (૧૯૭૮), ‘વિસામો’ (૧૯૭૮) અને ‘જોગ સંજોગ’ (૧૯૮૦) મુખ્ય છે. આ ફિલ્મો લોકપ્રિયતાની સાથે વિવેચકો દ્વારા પણ વખણાઈ હતી. કેકેએ ગુજરાતી ઉપરાંત હિન્દી અને બંગાળી સિનેમામાં પણ લાંબી અને સફળ કારકિર્દી બનાવી હતી. મેહુલ કુમારે ‘જનમ જનમના સાથી’ (૧૯૭૭), ‘માં વિના સુનો સંસાર’ (૧૯૮૨), ‘ઢોલામારુ’ (૧૯૮૩) અને ‘મેરુ માલણ’ (૧૯૮૫) જેવી ઘણી સફળ ફિલ્મોનું દિગ્દર્શન કર્યું. ૧૯૭૧માં રિલીઝ થયેલી રવિન્દ્ર દવે દિગ્દર્શિત ફિલ્મ ‘જેસલ તોરલ’ ગુજરાતી સિનેમાની સૌથી સફળ ફિલ્મોમાંની એક ગણાય છે. ૧૯૭૫માં બનેલી ચંદ્રકાંત સાંગાણીની ‘તાનારીરી’ ફિલ્મ તાના અને રીરીની લોકકથા પર આધારિત હતી અને અકબરના જીવનનું એક અલગ પાસું રજૂ કરે છે. તેમણે હરજી લવજી દામાણીની નવલકથા ‘વણઝારી વાવ’ પરથી ફિલ્મ ‘કરિયાવર’ (૧૯૭૭)નું પણ દિગ્દર્શન કર્યું હતું. ગિરિશ મનુકાંત દિગ્દર્શિત ‘સોનબાઇની ચૂંદડી’ (૧૯૭૬) ગુજરાતી સિનેમાની પ્રથમ સિનેમાસ્કોપ ટેકનિક ધરાવતી ફિલ્મ હતી. ઝવેરચંદ મેઘાણીની નવલકથા ‘માણસાઇના દીવા’ પરથી તે જ નામની ફિલ્મનું દિગ્દર્શન ગોવિંદ સરૈયાએ ૧૯૮૪માં કર્યું હતું. સુભાષ શાહે ‘લોહી ભીની ચુંદડી’ (૧૯૮૬), ‘પ્રેમ બંધન’ (૧૯૯૧), ‘ઊંચી મેડીના ઊંચા મોલ’ (૧૯૯૬), ‘પ્રભાવની પ્રીત’ (૧૯૯૭) અને ‘મહીસાગરનાં મોતી’ (૧૯૯૮) જેવી ઘણી લોકપ્રિય ફિલ્મોનું દિગ્દર્શન કર્યું.
૧૯૭૩થી ૧૯૮૭ દરમિયાન અરુણ ભટ્ટે હિન્દી સિનેમાની ગુણવત્તા સાથે સરખાવી શકાય તેવી ઘણી ગુજરાતી ફિલ્મોનું નિર્માણ કર્યું. તેમણે શહેરી પશ્ચાદભૂ ધરાવતી ‘મોટા ઘરની વહુ’, ઇશ્વર પેટલીકરની નવલકથા પર આધારિત ‘લોહીની સગાઈ’ (૧૯૮૦), ‘પારકી થાપણ’ અને ‘શેતળ તારા ઊંડા પાણી’ (૧૯૮૬) જેવી લોકપ્રિય અને વિવેચકો દ્વારા વખણાયેલી ફિલ્મો બનાવી. ૧૯૮૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં તેમની ફિલ્મ ‘પૂજાનાં ફૂલ’ને ગુજરાત સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ ફિલ્મનો પુરસ્કાર મળ્યો અને તેને દૂરદર્શન પર પણ પ્રદર્શિત કરવામાં આવી.
૧૯૮૦માં રાષ્ટ્રીય ચલચિત્ર વિકાસ નિગમ, સંચાર ફિલ્મ સોસાયટી અને અમદાવાદ જિલ્લા બેંક દ્વારા નિર્મિત અને કેતન મહેતા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ ‘ભવની ભવાઈ’ તેના ઉત્કૃષ્ટ અભિનય અને છાયાચિત્રણ માટે ખૂબ વખણાઈ. આ ફિલ્મને સર્વશ્રેષ્ઠ ફિલ્મનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર અને સર્વશ્રેષ્ઠ કલા નિર્દેશન માટે મીરા લાખિયાને પુરસ્કાર મળ્યો. આ ઉપરાંત તેને ફ્રાન્સના નેન્ટ્સ ફેસ્ટિવલમાં પણ ઇનામ મળ્યું હતું. આ ફિલ્મ ભવાઈના લોક સ્વરૂપ પર આધારિત હતી, પરંતુ તેને સિનેમેટિક રીતે રજૂ કરવામાં આવી હતી. પરવેઝ મેરવાનજી દ્વારા દિગ્દર્શિત પારસી ગુજરાતી ફિલ્મ ‘પર્સિ’ (૧૯૮૯)ને ૩૭મા રાષ્ટ્રીય ચલચિત્ર પુરસ્કારમાં શ્રેષ્ઠ ગુજરાતી ફિલ્મનો પુરસ્કાર મળ્યો. ૧૯૯૨માં સંજીવ શાહ દિગ્દર્શિત ફિલ્મ ‘હું હુંશી હુંશીલાલ’ એક અનુ-આધુનિક ફિલ્મ હતી, જે તત્કાલીન રાજકીય પરિસ્થિતિથી પ્રેરિત હતી. ૧૯૯૮માં ગોવિંદભાઈ પટેલ દિગ્દર્શિત ફિલ્મ ‘દેશ રે જોયા દાદા પરદેશ જોયા’ ખૂબ જ સફળ રહી અને તેણે ગુજરાતી સિનેમામાં સૌથી વધુ લગભગ ૨૨ કરોડ રૂપિયાનો વકરો કર્યો. આ ફિલ્મને આશરે ૧.૫ કરોડ દર્શકોએ જોઈ. વિપુલ અમૃતલાલ શાહે ૧૯૯૯માં ‘દરિયા છોરુ’નું દિગ્દર્શન કર્યું. ૧૯૯૦ના દાયકાની અન્ય સફળ ફિલ્મોમાં ‘માનવીની ભવાઈ’ (૧૯૯૩), ‘ઊંચી મેડીના ઊંચા મોલ’ (૧૯૯૭) અને ‘પાન લીલું ને રંગ રાતો’ (૧૯૯૯)નો સમાવેશ થાય છે.
ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદીને સૌથી સફળ ગુજરાતી અભિનેતા અને નિર્માતા માનવામાં આવે છે. મનુભાઈ પંચોળીની મહાનવલ ‘ઝેર તો પીધા છે જાણી જાણી’ પરથી તેમણે ૧૯૭૨માં તે જ નામની ફિલ્મ બનાવી. તેમણે પન્નાલાલ પટેલની નવલકથા ‘માનવીની ભવાઈ’ પરથી બનેલી ફિલ્મમાં સફળ નિર્માણ, દિગ્દર્શન અને અભિનય કર્યો. આ ફિલ્મને ખૂબ જ લોકપ્રિયતા મળી અને તેને ૪૧મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારમાં શ્રેષ્ઠ ગુજરાતી ફિલ્મનો પુરસ્કાર મળ્યો. અરવિંદ ત્રિવેદી, મહેશ કનોડિયા, નરેશ કનોડિયા, રાજેન્દ્ર કુમાર, અસરાની, કિરણ કુમાર અને હિતેન કુમારે પણ સિનેમા જગતમાં લાંબી અને સફળ કારકિર્દી બનાવી. રમેશ મહેતા અને પી. ખરસાણી તેમના હાસ્યસભર અભિનય માટે જાણીતા છે. લોકપ્રિય ગુજરાતી અભિનેત્રીઓમાં મલ્લિકા સારાભાઈ, રીતા ભાદુરી, અરુણા ઇરાની, જયશ્રી, બિંદુ, આશા પારેખ અને સ્નેહલતાનો સમાવેશ થાય છે.
ગુજરાતી સિનેમાના મુખ્ય સંગીતકારોમાં અવિનાશ વ્યાસનું નામ મોખરે છે, જેમણે ૧૬૮ ગુજરાતી અને ૬૧ હિન્દી ફિલ્મો માટે સંગીત આપ્યું હતું. તેમના પુત્ર ગૌરાંગ વ્યાસે પણ ‘ભવની ભવાઈ’ ફિલ્મમાં સંગીત આપ્યું હતું. મહેશ-નરેશની જોડીએ ‘તાનારીરી’ સહિત અનેક ગુજરાતી ફિલ્મોમાં સંગીત આપ્યું હતું. અન્ય નોંધપાત્ર સંગીતકાર અજીત મરચન્ટ હતા.
૧૯૮૧ સુધીમાં લગભગ ૩૬૮ ગુજરાતી ફિલ્મો અને ૩,૫૬૨ ટૂંકી ગુજરાતી ફિલ્મોનું નિર્માણ થયું હતું. ૧૯૯૮માં ગુજરાતી ફિલ્મોના પ્રચાર માટે બનેલી સંસ્થા ગુજરાત ચલચિત્ર વિકાસ નિગમને બંધ કરી દેવામાં આવી.
બદલાતા સમય અને ટેકનોલોજી સાથે જરૂરી ફેરફારનો અભાવ, વસ્તી વિષયક પરિવર્તન અને નાણાકીય વળતર તેમજ નફા પર વધુ ધ્યાન આપવાના કારણે ફિલ્મોની ગુણવત્તામાં ઘટાડો થયો. ઓછી ગુણવત્તાવાળી અને ઓછા ખર્ચે બનેલી ગ્રામ્ય દર્શકોને ધ્યાનમાં રાખીને ફિલ્મો બનવા લાગી, જ્યારે હિન્દી ભાષા સમજતા શહેરી દર્શકો સારી ગુણવત્તાવાળા ટેલિવિઝન કાર્યક્રમો અને બોલીવુડ ફિલ્મો તરફ વળ્યા.
પુનરુત્થાન (૨૦૦૧-હાલ સુધી):
૨૦૦૦ના દાયકાના શરૂઆતના વર્ષોમાં દર વર્ષે ૨૦થી પણ ઓછી ફિલ્મોનું નિર્માણ થયું. ૨૦૦૫માં ગુજરાત સરકારે ‘યુ’ પ્રમાણપત્ર ધરાવતી તમામ ગુજરાતી ફિલ્મોને મનોરંજન કરમાં ૧૦૦% રાહત અને ‘વયસ્ક’ પ્રમાણપત્ર ધરાવતી ફિલ્મોને ૨૦% રાહત આપી, સાથે જ દરેક ફિલ્મને પાંચ લાખ રૂપિયાની આર્થિક સહાયની જાહેરાત કરી. ૨૦૦૫ પછી કરમાં રાહત અને ઉત્તર ગુજરાત, ખાસ કરીને બનાસકાંઠા જિલ્લાના ગ્રામ્ય દર્શકોમાં ગુજરાતી ફિલ્મોની લોકપ્રિયતા વધવાના કારણે ફિલ્મોના નિર્માણમાં વધારો થયો. માંગ વધવાનું મુખ્ય કારણ શ્રમિક વર્ગમાં સ્થાનિક સંગીત અને બોલીની શૈલી ધરાવતી ફિલ્મોની લોકપ્રિયતા હતી, અને આ ફિલ્મો મોટાભાગે સિંગલ સ્ક્રીન સિનેમાઘરોમાં પ્રદર્શિત થતી હતી. ૨૦૦૯ અને ૨૦૧૦માં દર વર્ષે ૬૦થી વધુ ફિલ્મોનું નિર્માણ થયું. ૨૦૧૨માં ગુજરાતી સિનેમા જગતે વિક્રમી ૭૨ ફિલ્મો બનાવી.
હિતેન કુમાર અભિનીત અને જશવંત ગંગાણી દિગ્દર્શિત ફિલ્મ ‘મૈયરમાં મનડું નથી લાગતું’ (૨૦૦૧) ખૂબ જ લોકપ્રિય રહી. તેનો બીજો ભાગ ૨૦૦૮માં રિલીઝ થયો. ‘ગામમાં પિયરિયું ને ગામમાં સાસરિયું’ (૨૦૦૫) અને ‘મુઠી ઉંચેરો માણસ’ (૨૦૦૬) પણ લોકપ્રિય ફિલ્મો રહી. ગોવિંદભાઈ પટેલ દિગ્દર્શિત ફિલ્મ ‘ઢોલી તારો ઢોલ વાગે’ (૨૦૦૮)નું નિર્માણ રિલાયન્સ એન્ટરટેઇનમેન્ટ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. વિક્રમ ઠાકોરે ઘણી ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો, જેમાં ‘એકવાર પિયુને મળવા આવજે’ (૨૦૦૬) મુખ્ય છે. તેમની ગ્રામ્ય દર્શકો માટે બનેલી છ ફિલ્મોએ કુલ ૩ કરોડ રૂપિયાનો વકરો કર્યો. વિવિધ માધ્યમો અનુસાર વિક્રમ ઠાકોરને ગુજરાતી સિનેમાના ટોચના અભિનેતા માનવામાં આવે છે. હિતેન કુમાર, ચંદન રાઠોડ, હિતુ કનોડિયા, મમતા સોની, રોમા માણેક અને મોના થીબા ગ્રામ્ય દર્શકોમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય કલાકારો છે.
૨૦૦૮માં રિલીઝ થયેલી આશિષ કક્કડ દિગ્દર્શિત ફિલ્મ ‘બેટર હાફ’ (૨૦૦૮) વ્યાવસાયિક રીતે નિષ્ફળ રહી, પરંતુ તેણે વિવેચકો અને શહેરી દર્શકોનું ધ્યાન ખેંચ્યું. ૧૬મીમીમાં શૂટ થયેલી અને મલ્ટિપ્લેક્સમાં રિલીઝ થનારી આ પ્રથમ ગુજરાતી ફિલ્મ હતી. ૨૦૦૯માં સૂની તારાપોરવાલા દ્વારા લિખિત અને દિગ્દર્શિત હિન્દી, ગુજરાતી અને અંગ્રેજી ભાષામાં બનેલી ફિલ્મ “લીટલ ઝીઝો”ને ૫૬મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારમાં પરિવાર કલ્યાણ માટેનો રજત કમળ પુરસ્કાર મળ્યો હતો. દેવાંગ પટેલ અભિનીત ‘મુરતિયો નં ૧’ (૨૦૦૫) અને ‘વનેચંદનો વરઘોડો’ મોંઘી ફિલ્મો હોવા છતાં ઓછી કમાણી કરી શકી. બોલતી ફિલ્મોની શરૂઆત પછી ગુજરાતી સિનેમાએ ઓગસ્ટ ૨૦૧૧માં ૧,૦૦૦ ફિલ્મો બનાવવાનો સીમાચિહ્ન હાંસલ કર્યો. ‘વીર હમીરજી’ (૨૦૧૨) એક ઐતિહાસિક ફિલ્મ હતી અને તેને ઓસ્કાર પુરસ્કાર માટે ભારતની સત્તાવાર એન્ટ્રીની યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવી હતી.
જ્ઞાન કોરિયા દિગ્દર્શિત ‘ધ ગુડ રોડ’ (૨૦૧૩)ને ૬૦મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારમાં શ્રેષ્ઠ ગુજરાતી ફિલ્મનો પુરસ્કાર મળ્યો અને તે ઓસ્કાર પુરસ્કાર સમારોહમાં વિદેશી ભાષાની ફિલ્મ શ્રેણીમાં ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કરનારી પ્રથમ ગુજરાતી ફિલ્મ બની.
ઓક્ટોબર ૨૦૧૩માં યોજાયેલ ભારતીય ફિલ્મ મહોત્સવ દરમિયાન ‘ધ ગુડ રોડ’ને નિર્ણાયકો તરફથી અપાતો શ્રેષ્ઠ ચલચિત્રનો પુરસ્કાર મળ્યો. અભિષેક જૈન દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મો ‘કેવી રીતે જઈશ?’ (૨૦૧૨) અને ‘બે યાર’ (૨૦૧૪) વ્યાવસાયિક અને વિવેચનાત્મક રીતે સફળ રહી અને તેમણે શહેરી દર્શકોને ગુજરાતી સિનેમા તરફ આકર્ષ્યા. ‘કેવી રીતે જઈશ?’ અને ‘બે યાર’ બંને ફિલ્મો સિનેમાઘરોમાં અનુક્રમે સોળ અને પચાસ અઠવાડિયાં સુધી ચાલી અને વિશ્વભરમાં પ્રદર્શિત થઈ. આ ફિલ્મોની સફળતાથી ગુજરાતી સિનેમામાં નવા અભિનેતાઓ, દિગ્દર્શકો અને નિર્માતાઓ આવ્યા અને તેના કારણે ગુજરાતી ફિલ્મોના નિર્માણમાં વધારો થયો. ડિજિટલ ટેકનોલોજી અને સોશિયલ મીડિયાના કારણે સિનેમા જગતને તેની પહોંચ વધારવામાં મદદ મળી. સિદ્ધાર્થ રાંદેરિયા અભિનીત ‘ગુજ્જુભાઈ ધ ગ્રેટ’ અને ‘છેલ્લો દિવસ’ ૨૦૧૫ની સફળ ફિલ્મો તરીકે જાહેર થયા. ગુજરાતી ફિલ્મોની આવક ૨૦૧૪માં ₹ ૭ કરોડથી વધીને ૨૦૧૫માં ₹ ૫૫ કરોડ થઈ ગઈ. ૨૦૧૪ અને ૨૦૧૫માં અનુક્રમે કુલ ૬૫ અને ૬૮ ફિલ્મોનું નિર્માણ થયું. ગુજરાતી ફિલ્મો દર્શાવતી સ્ક્રીનની સંખ્યા ૨૦૧૧ના ૨૦/૨૫થી વધીને ૨૦૧૫માં ૧૫૦/૧૬૦ જેટલી થઈ ગઈ.
ઓગસ્ટ ૨૦૧૩માં ગુજરાતી ફિલ્મોને મળતી આર્થિક સહાય ગુજરાત સરકારે બંધ કરી દીધી. ત્રણ વર્ષ પછી, ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૬માં નવી સહાય નીતિ જાહેર કરવામાં આવી, જેમાં ફિલ્મોની ગુણવત્તા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું. ટેકનિકલ પાસાઓ, નિર્માણની ગુણવત્તા, ફિલ્મના કલાકારો અને વ્યાવસાયિક સફળતાના આધારે ફિલ્મોને ‘એ’ થી ‘ડી’ એમ ચાર શ્રેણીઓમાં વિભાજિત કરવામાં આવી. નિર્માતાઓને ‘એ’ શ્રેણી માટે ₹ ૫૦ લાખ, ‘બી’ શ્રેણી માટે ₹ ૨૫ લાખ, ‘સી’ શ્રેણી માટે ₹ ૧૦ લાખ અને ‘ડી’ શ્રેણી માટે ₹ ૫ લાખની સહાય અથવા નિર્માણ ખર્ચના ૭૫%, બેમાંથી જે ઓછું હોય તે આપવાની જાહેરાત કરવામાં આવી. ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ અને પુરસ્કાર સમારોહમાં ફિલ્મના પ્રદર્શન અનુસાર નિર્માતાઓને વધારાના લાભો પણ મળી શકે તેવી જોગવાઈ કરવામાં આવી. મલ્ટિપ્લેક્સ એસોસિએશનને પણ દર વર્ષે ગુજરાતી ફિલ્મોના ૪૯ શો ફરજિયાતપણે દર્શાવવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો. જુલાઈ ૨૦૧૭માં ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસ ટેક્સ (GST) લાગુ થતાં ગુજરાતી ફિલ્મોને મળતી મનોરંજન કરની રાહતનો અંત આવ્યો.
૬૪મા અને ૬૫મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારોમાં અનુક્રમે ‘રોંગ સાઈડ રાજુ’ (૨૦૧૬) અને ‘ઢ’ (૨૦૧૭)ને શ્રેષ્ઠ ગુજરાતી ફિલ્મોનો પુરસ્કાર મળ્યો. ‘શુભ આરંભ’ (૨૦૧૬), ‘કેરી ઓન કેસર’ (૨૦૧૭), ‘કરસનદાસ પે એન્ડ યુઝ’ (૨૦૧૭), ‘લવની ભવાઈ’ (૨૦૧૭) અને ‘ચાલ મન જીતવા જઈએ’ (૨૦૧૭) જેવી ફિલ્મોએ ગુજરાતી સિનેમાના પુનરુત્થાનમાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો.
૨૦૧૮માં રાહુલ ભોલે અને વિનીત કનોજીયા દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ ‘રેવા’એ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર જીત્યો. ‘હેલ્લારો’એ ૬૬મા રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારોમાં શ્રેષ્ઠ ફીચર ફિલ્મનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ એવોર્ડ જીત્યો. ‘ચલ જીવી લઇએ’ (૨૦૧૯) અંદાજિત ₹ ૫૨.૧૪ કરોડની કમાણી સાથે ૨૦૧૯ની સૌથી સફળ ફિલ્મ રહી.
વિષયો:
ગુજરાતી ફિલ્મો મોટે ભાગે માનવીય અને સામાજિક લાગણીઓ પર આધારિત હોય છે. તેમાં પારિવારિક સંબંધો, માનવીય ઇચ્છાઓ અને સામાજિક જીવન સંબંધિત વિષયો હોય છે. શરૂઆતના વર્ષોમાં પૌરાણિક કથાઓ અને દંતકથાઓ પર આધારિત ફિલ્મોનું મોટા પ્રમાણમાં નિર્માણ થયું. નરસિંહ મહેતા અને ગંગાસતી જેવા ગુજરાતના લોકપ્રિય સંતો અને સતીઓના જીવન પર પણ ફિલ્મો બની. આ ફિલ્મો ગ્રામ્ય દર્શકોને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવામાં આવતી હતી. શરૂઆતના નિર્માતાઓએ સામાજિક સુધારણાના વિષયો પર પણ ફિલ્મો બનાવી. ‘ગુણસુંદરી’ અને ‘કરિયાવર’ જેવી પારિવારિક અને લગ્નજીવન પર આધારિત ફિલ્મો નોંધપાત્ર છે. ૪૦ અને ૫૦ના દાયકામાં ઐતિહાસિક, સામાજિક અને ધાર્મિક વિષયો મુખ્ય રહ્યા. ‘કાશીનો દીકરો’ જેવી ઘણી ગુજરાતી ફિલ્મો ગુજરાતી નવલકથાઓ પરથી બનાવવામાં આવી હતી. ૭૦ના દાયકામાં ફરીથી સંતો અને સતીઓના વિષયો મુખ્ય બન્યા.
૮૦ અને ૯૦ના દાયકામાં ગુજરાતી સિનેમા પર હિન્દી સિનેમાનો પ્રભાવ જોવા મળ્યો અને રોમાંચક વિષયો પર ફિલ્મોનું નિર્માણ થયું. ૨૦૦૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં ફિલ્મો મુખ્યત્વે ગ્રામ્ય દર્શકો માટે સ્થાનિક કથાનક અને શૈલીમાં બનતી હતી. ૨૦૦૫ પછી ગુજરાતી સિનેમાનું પુનરુત્થાન થયું અને તેમાં શહેરી તત્વો પણ ઉમેરાયા. હાલના સમયમાં દર્શકો માટે વધુ પ્રસ્તુત ફિલ્મોનું નિર્માણ થઈ રહ્યું છે. ‘મેઘધનુષ્ય’ (૨૦૧૩) સમલૈંગિક અથવા એલજીબીટી સમુદાય પર બનેલી પ્રથમ ગુજરાતી ફિલ્મ છે.
દફતરીકરણ:
૧૯૩૨ અને ૨૦૧૧ વચ્ચે આશરે ૧,૦૩૦ ગુજરાતી ફિલ્મોનું નિર્માણ થયું હોવા છતાં, તેમાંથી ઘણી ઓછી ફિલ્મોનું યોગ્ય રીતે દફતરીકરણ થયું છે. નેશનલ ફિલ્મ આર્કાઇવ ઓફ ઇન્ડિયા પાસે ફક્ત વીસ ગુજરાતી ફિલ્મો ઉપલબ્ધ છે, જેમાં વિજયા મહેતા દિગ્દર્શિત ‘પેશ્તોનેઇ’ (૧૯૮૭) અને પરવેઝ મેરવાનજી દિગ્દર્શિત ‘પર્સિ’ (૧૯૮૯) જેવી બે પારસી-ગુજરાતી ફિલ્મોનો સમાવેશ થાય છે. ૧૯૩૦ અને ૪૦ના દાયકાની એક પણ મૂંગી અથવા બોલતી ફિલ્મ આજે સચવાયેલી નથી.
