રઇશ મણિયાર – ગુજરાતી ગઝલ, સાહિત્ય અને સર્જનાના હસ્તી

રઇશ મણિયાર (Raeesh Maniar, જન્મ: 19 ઓગસ્ટ 1966, કિલ્લા પારડી, વલસાડ) ગુજરાતી ભાષાના કવિ, અનુવાદક, નાટ્યકાર, કોલમલેખક, સંચાલક, ગીતકાર અને સ્ક્રિપ્ટ રાઇટર છે.

તેઓ ખાસ કરીને ગુજરાતી ગઝલ, હઝલ, અનુવાદ અને ફિલ્મી ગીતો માટે જાણીતા છે. બાળમાનસશાસ્ત્રના નિષ્ણાત ડૉક્ટર હોવા છતાં તેમણે પોતાનું સમગ્ર જીવન સાહિત્ય અને સર્જનાત્મક ક્ષેત્રમાં સમર્પિત કર્યું છે.

પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ

રઇશ મણિયારનો જન્મ કિલ્લા પારડી, વલસાડ જિલ્લામાં થયો હતો.

• માધ્યમિક અભ્યાસ: D.C.O. કિલ્લા (1980)
• હાયર સેકન્ડરી: સેન્ટ ઝેવિયર્સ સ્કૂલ, સુરત (1983)
• એમ.ડી. (પીડિયાટ્રિક્સ): સુરત મેડિકલ કોલેજ (1991)

1989માં તેમનો પરણય અમી પટેલ સાથે થયો. હાલ તેઓ પરિવાર સાથે સુરતમાં વસે છે.

સાહિત્યિક અને સર્જનાત્મક કારકિર્દી

કાવ્ય અને ગઝલ

• 1977માં 11 વર્ષની ઉંમરે કાવ્યલેખન શરૂ કર્યું.
• ડિસેમ્બર 1981માં ગુજરાત સમાચારમાં પ્રથમ કવિતા પ્રકાશિત થઈ.
• તેમનાં પ્રથમ કાવ્યસંગ્રહનું નામ કાફિયાનગર (1989) છે.
• ત્યાર બાદના મહત્વના સંગ્રહોમાં શબ્દ મારો સ્વભાવમાં જ નથી (1998) અને આમ લખવું કરાવે અલખની સફર (2011) છે.
• હઝલ (હાસ્ય ગઝલ) ક્ષેત્રે પણ તેઓ જાણીતા છે.

ગઝલ સંશોધન

• ગઝલ: રૂપ અને રંગ (2006) – ગઝલના સ્વરૂપ અને માળખા પર આધારિત ગ્રંથ.
• ગઝલનું છંદવિધાન (2008) – ગઝલના છંદવિજ્ઞાન પર અનોખું સંશોધન, જે ઉત્તર ભારતીય ભાષાઓ માટે ઉપયોગી છે.

અનુવાદ

તેમણે કૈફી આઝમી, ગુલઝાર, સાહિર લુધિયાનવી અને જાવેદ અખ્તર જેવા કવિઓની રચનાઓનું ગુજરાતી ભાષામાં અનુવાદ કર્યું છે.

• ગાલિબનામા (2019) – મિર્ઝા ગાલિબની ગઝલોનો ગુજરાતી અનુવાદ, જેનું ગુલઝારજી દ્વારા વિશેષ વખાણ થયું.

નાટક અને કોલમલેખન

• નાટકો: અંતિમ અપરાધ, એક અનોખો કરાર, લવ યુ જિંદગી (ચિત્રલેખા સ્પર્ધાના વિજેતા).
• કોલમ: વાતનું વાતેસર (સંદેશ, 2010–2014), અરસ-પરસ ની એકેડેમી (સંદેશ, રવિવાર આવૃત્તિ), પરાસપર (નવગુજરાત સમય, 2014થી), મસ્તી અમસ્તી (દિવ્ય ભાસ્કર, 2018થી).

ગીતલેખન

તેમણે અનેક લોકપ્રિય ગુજરાતી ફિલ્મો માટે ગીતો લખ્યા છે:

• કેવી રીતે જઇશ (2012)
• આ તો પ્રેમ છે
• વિશ્વાસઘાત
• પોલમ પોલ
• મુસાફિર
• વિટામિન શી
• જે પન કહિશ તે સાચું કહિશ

તેમણે સંજય લીલા ભન્સાલીની બોલીવુડ ફિલ્મ ગોલિયૉં કી રસલીલા રામ-લીલા (2013) માટે બેકગ્રાઉન્ડ ગીત “થઈ દોડ દોડ ગલી વાત મોડ” પણ લખ્યું હતું.

રઇશ મણિયાર વિડીયો

અન્ય રચનાઓ

• મરીઝ: અસ્તિત્વ અને વ્યક્તિત્વ (2001) – મરીઝના જીવન અને કૃતીઓ પર આધારિત.
• મહોલ મુશાયરોનો – ઉર્દૂ કાવ્યપ્રશંસા.
• બાળ ઉછેર ની બારાખડી, આપણે બાળકોને શા માટે ભણાવીએ છીએ, તમે અને તમારું નિરોગી બાળક – બાળમાનસશાસ્ત્ર અને પેરેન્ટિંગ સંબંધિત પુસ્તકો.
• લવ યુ લાવણ્યા (2018) – નવલકથા.
• ડૂબકીખોર (2021) – વાર્તાસંગ્રહ (માત્રુભારતી પર પ્રકાશિત).

માન્યતા અને પુરસ્કારો

• શૈદા એવોર્ડ (2001) – ઇન્ડિયન નેશનલ થિયેટર, મુંબઈ દ્વારા.
• ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ એવોર્ડ (2002) – ગુલઝારની રચનાઓના અનુવાદ માટે.
• બી. એન. માંકડ પુરસ્કાર (1998–1999) – બાળ ઉછેરની બારાખડી માટે.
• નર્મદ સુવર્ણ ચંદ્રક (2012) – આમ લખવું કરાવે અલખની સફર માટે.
• કલાપી એવોર્ડ (2016) – ગુજરાતી ગઝલ માટેના યોગદાન બદલ.

નિષ્કર્ષ

રઇશ મણિયાર ગુજરાતી સાહિત્યમાં એક બહુમુખી સર્જક છે – તેઓ કવિ, અનુવાદક, ગીતકાર, નાટ્યકાર અને કોલમલેખક તરીકે સમૃદ્ધ યોગદાન આપી ચૂક્યા છે. તેમણે ગુજરાતી ગઝલને વૈશ્વિક સ્તરે માન્યતા અપાવી છે અને આજ સુધી તેમની રચનાઓ વાચકો અને શ્રોતાઓને સમાન રીતે પ્રેરણા આપે છે.